Hildebrandstraat 14
5242 GE Rosmalen
06-20406009
073-5217753
b.vandermeer@home.nl
http://www.bobvandermeer.info
http://www.bullying.nl

Piagets theorie over moreel gedrag | Afdrukken |  E-mail

Bij gebruik van onderstaande inhoud wordt de volgende notatie gebruikt:
Meer, B. van der (2011). Moreel gedrag bij kinderen, volgens Piaget. Rosmalen: E2V2, www.pesten.net
Deze tekst kan slechts worden gebruikt voor eigen professionalisering. Elk ander gebruik is/wordt daarmee uitgesloten.

Inleiding

Regels en normen en waarden hebben, volgens de Zwitserse ontwikkelingspsycholoog Piaget, alles met elkaar te maken. Volgens hem is het essentiële kenmerk van moreel gedrag: ‘de neiging een systeem van regels te aanvaarden en te volgen die gewoonlijk interpersoonlijk gedrag reguleren’. Moreel gedrag heeft dus te maken met een set van met elkaar samenhangende regels over de manieren waarop in dit geval kinderen met elkaar omgaan.

Om achter (de ontwikkeling van) moreel gedrag bij kinderen te komen koos hij voor onderzoek naar de regels die kinderen van verschillende leeftijden bij het knikkerspel hanteerden;; verwierf hij zich eerst een gedegen kennis van de regels van het spel en vroeg daarna aan 4- tot 13-jarigen hem uit te leggen op welke wijze dit spel gespeeld moest worden.

1 Drie fasen met betrekking tot moreel gedrag

Hij ontdekte drie fasen met betrekking  tot moreel gedrag:
- egocentrische fase (4-7 jaar);
- fase van de beginnende samenwerking (7-10/11 jaar);
- fase van echte samenwerking (11-12 jaar).
Hieronder een toelichting op de kenmerken van deze fasen.

Kenmerken egocentrische fase
De kenmerken van de egocentrische fase, leeftijd 4-7 jaar, zijn:
- de kinderen kennen de regels niet;
- ze houden echter wel vol dat ze de regels kennen;
- er is weinig notie van winnen en er is sprake van weinig competitie tussen de spelers;
- voor het kind in deze fase betekent winnen: een leuke tijd hebben, om welke reden men kan zeggen dat alle spelers winnen.

Kenmerken fase beginnende samenwerking
De kenmerken van de fase van de beginnende samenwerking, leeftijd 7-10/11  jaar, zijn:
- terwijl de kennis van het kind van de regels niet perfect is, heeft het zich de voornaamste regels eigen gemaakt en probeert het de rest te leren;
- er is zowel sprake van competitie: ieder kind wil voor zichzelf winnen, als van samenwerking: het kind aanvaardt een gemeenschappelijke set van regels;
- resultaten: moeilijkheden en conflicten.

Kenmerken fase echte samenwerking
En de kenmerken van de fase van de echte samenwerking, leeftijd 11-12 jaar, zijn:
- de kennis van de regels is perfect: op grond van deze regels wil het kind dan ook winnen;
- en het kind heeft een legalistische fascinatie met betrekking tot regels: het vindt het fijn verschillen aan te brengen, nieuwe regels in te voeren en op grond van deze nieuwe regels te werken.
In verband met de legalistische fase van kinderen in deze fase, een anekdote van Piaget. Hij observeerde een groep van 10- tot 11-jarige jongens die zich voorbereidden op een sneeuwgevecht. Voordat ze daarmee begonnen, besteedden ze veel tijd aan het kiezen van partijen en leiders, werkten ze een grote hoeveelheid regels uit en stelden ze straffen vast voor diegenen die de regels zouden overtreden. Voordat ze hiermee klaar waren was het tijd om naar huis te gaan. Toch schenen alle spelers tevreden.

2 Mogelijke onschendbaarheid van regels

Hierna vroeg Piaget de kinderen naar de mogelijke onschendbaarheid van regels. Hij vroeg hen of de regels veranderd konden worden, of ze altijd hadden bestaan in hun tegenwoordige vorm en hoe ze ontstaan waren.
Hij ontdekte nu twee belangrijke fasen in de opvattingen over de onschendbaarheid van regels:
- fase van unilateraal respect, onderverdeeld in fase 1A (4-6 jaar); en fase 1B (6-10 jaar);
- fase van wederzijds respect (9-12 jaar).

Kenmerken fase 1A
De kenmerken van fase 1A, de absolutistische fase, leeftijd 4-6 jaar, zijn:
- regels komen van een autoriteit en hebben een heilig en onveranderlijk karakter;
- er is echter sprake van een paradox: alhoewel regels heilig zijn, aanvaardt het kind zeer gemakkelijk veranderingen omdat het niet inziet dat de veranderingen echte veranderingen zijn.

Kenmerken fase 1B
De kenmerken van fase 1B, leeftijd 6-10 jaar, zijn:
- de kennis van het kind van de spelregels is toegenomen: het is derhalve in staat echte veranderingen in de spelregels, wanneer deze voorgesteld wordt, te onderkennen;
- het kind weigert echter om deze veranderingen te aanvaarden en stelt dat de regels onveranderlijk zijn.
Een voorbeeld. Piaget vroeg een jongen van zes jaar een nieuw knikkerspel uit te vinden. De jongen weigerde dit en zei dat hij nog nooit een spel had uitgevonden. Nadat Piaget de jongen een nieuw knikkerspel had voorgesteld, speelde de jongen dit gedurende enige tijd. Toen hij echter vroeg of dit spel ooit een echt knikkerspel zou kunnen worden, antwoordde de jongen dat dit nooit zou lukken omdat het spel zó niet gespeeld werd.

Kenmerken fase wederzijds respect
In de fase van wederzijds respect, 9-12 jaar, gelooft het kind dat
- de regels veranderd kunnen worden;
-  ze door middel van menselijke uitvindingen tot stand zijn gekomen;
- en dat ze slechts in stand worden gehouden door middel van onderlinge overeenstemming tussen gelijken.

Conclusie
Regels en normen en waarden hebben dus alles met elkaar te maken. Om deze reden adviseer ik om als school met het vaststellen en hanteren van duidelijke regels zo vroeg mogelijk te beginnen. Men zou dit kunnen zien als een concrete invulling van ‘de pedagogische opdracht van de school’.
Om dit mogelijk te maken werden, in samenwerking met de Fiep Westendorp Foundation, daarom twaalf regels met daarbij behorende pictogrammen gemaakt. Over de achterliggende doelen van deze regels is onder het volgende kopje Het gebruik van de regels en pictogrammen - in eerste instantie zeer algemene - informatie opgenomen, waarna Achtergrondinformatie per regel en Lessuggesties per regel worden gegeven.
Als een school hiermee ervaringen heeft opgedaan, wordt de volgebde stap een logische. In groep 4 kan dan aan de leerlingen de opdracht worden gegeven zelf regels samen te stellen. De methodiek hiervoor voor leerlingen van groepen 4-8 heb ik in nummer 100 van mijn site opgenomen. En voor leerlingen van klassen 1-3 in nummer 200.

 
© 2018 Bob van der Meer