Checklist antipestmethode

c Bob van der Meer
Europees Expertisecentrum voor Veiligheid (E2V2)
02-05-2013

Onderstaande tekst is als volgt af te drukken. Ga op [Afdrukken] (rechtsboven) staan en klik dat twee keer aan.

Twee delen
De checklist bestaat uit twee delen. In deel 1 een verantwoording. In deel 2 de eigenlijke checlist.

Deel 1: Verantwoording
Ik stel drie eisen aan een goede aanpak van pesten. De eisen zijn in 1991, 1993 en 1995 in drie publicaties vastgelegd en later geconcretiseerd.
De eerste eis is: de aanpak is in twee opzichten integraal. Enerzijds door iedereen bij de aanpak van het probleem te betrekken. En anderzijds door pesten onder te brengen in een verklaringsmodel van geweld. De tweede eis: de aanpak is structureel. En de derde eis: de aanpak leidt tot attitudeverandering.

Hieronder een uitwerking van deze eisen in onderwerpen of deelgebieden. De stelling is dat, als een antipestmethode deze onderwerpen of deelgebieden bevat, de methode een goede antipestmethode is.

Het voordeel van deze drie eisen is dat niemand er bezwaar tegen kan maken. Immers, wie is er tegen om alle bij het probleem betrokken partijen in te schakelen bij de aanpak ervan en pesten te zien als geweld en het daarom onderdeel te laten zijn van een verklaringsmodel van geweld? Zou iemand zich kunnen verzetten tegen een structurele aanpak van pesten, welke aanpak een afgeleide is van de wetenschappelijke methode: de tweede eis? En tot slot. Wie kan bezwaren hebben tegen attitudeverandering van alle bij het probleem betrokken partijen: de derde eis? 

Als hierover overeenstemming is, kan worden nagegaan in hoeverre de onderscheiden antipestprogramma’s voldoen aan deze drie eisen en kan door makers van antipestprogramma's, onderzoekers, beleidsverantwoordelijken en scholen op eenvoudige wijze worden nagegaan of en in hoeverre antipestprogramma's, die zeggen pesten aan te pakken, daartoe ook werkelijk in staat zijn. 

Hieronder geef ik aan of en in hoeverre mijn aanpak van pesten aan de drie eisen voldoet. Dit gebeurt door het noemen van reeds bestaande door mij ontwikkelde producten en uitgevoerde activiteiten. Als iedere antipestmethode daarna de eigenlijke checklist invult, krijgt men zicht op de mogelijke effectiviteit van de bestaande antipestmethoden.

1 De eerste eis: de aanpak is in twee opzichten integraal. 
Enerzijds door het inschakelen van alle bij het probleem betrokken partijen: een vijfsporenaanpak van pesten. Anderzijds door pesten op te vatten als geweld en het op deze manier in te kaderen binnen een verklaringsmodel van geweld.

1.1 Inschakeling van alle bij het probleem betrokken partijen: een vijfsporenaanpak van pesten 

Bij pesten zijn vijf partijen betrokken: zwijgende middengroep, pester, leerkracht, ouder en slachtoffer.
Voor een goede aanpak van het probleem dienen dan ook alle partijen te worden ingeschakeld: een vijfsporenaanpak van pesten. De aanpak bestaat uit:
  
- Mobiliseren van de zwijgende middengroep.
- Hulp aan de pester.
- Professionaliseren van leerkrachten.
- Professionaliseren van ouders.
- Hulp aan het slachtoffer.
Hieronder de hiervoor aanwezige producten.
 
Spoor 1: Mobiliseren van de zwijgende middengroep
Mobiliseren van de zwijgende middengroep, groepen 1-3 basisonderwijs
- Regels en pictogrammen.
- Achtergrondinformatie over pesten tussen leerlingen groepen 1-3.
- Lessuggesties.
Mobiliseren van de zwijgende middengroep, groepen 4-8 basisonderwijs, klassen 1-6 voortgezet onderwijs en klassen 1-4 mbo 
- Methode basisonderwijs: brochure.
- Methode voortgezet onderwijs en mbo: brochure.
- Lessuggesties.
 
Spoor 2: Hulp aan de pester
- Methode voor alle onderwijssoorten.

Spoor 3: Professionaliseren van leerkrachten
- Workshops.
- Power point presentaties.
- Artikelen.
- Boeken.
- Antwoorden op veel gestelde vragen voor leerkrachten van alle onderwijssoorten.
- Achtergrondinformatie, bestemd voor beveiligde intranetten van medewerkers van alle onderwijssoorten.

Spoor 4: Professionaliseren van ouders
- Workshops.
- Power point presentaties.
- Boeken met achtergrondinformatie en antwoorden op veel gestelde vragen voor ouders van alle onderwijssoorten.
- Adviezen aan ouders van pesters.
- Adviezen aan ouders van slachtoffers.
- Adviezen aan alle overige ouders.
- Columns voor ouders over pesten.
- Achtergrondinformatie, bestemd voor beveiligde intranetten van ouders van alle onderwijssoorten.

Spoor 5: Hulp aan het slachtoffer
- Sociale vaardigheidstrainingen voor leerlingen van alle onderwijssoorten.

1.2 Pesten is geweld en moet daarom worden ingekaderd binnen een verklaringsmodel van geweld

Pesten is geen op zichzelf staand feit, is geweld en dient dan ook ingepast te worden binnen een verklaringsmodel van geweld.
Uitgangspunten
- Pesten is onderdeel van een verklaringsmodel van geweld.
- Een verklaringsmodel onderscheidt meerdere soorten van geweld, waaronder ook ‘geweld tegen de ander’.
- Een van de soorten van ‘geweld tegen de ander’ is: geweld, pesten of ongewenste omgangsvormen tussen leerlingen.
- Andere soorten van geweld tegen ‘de ander’ binnen school zijn: geweld tussen leerlingen en leerkrachten, leerkrachten en leerlingen, personeel onderling, tussen school en ouders en tussen ouders en school. 
- Om achter het - al dan niet bestaande - geweld, pesten of ongewenste omgangsvormen tussen ook de andere geledingen te komen, is een enquête vereist.
- De enquête vormt een pretest voor de aanpak van mogelijke ongewenste omgangsvormen binnen school.
- De enquêteresultaten kunnen leiden tot een aanpak van eventuele ongewenste omgangsvormen tussen alle schoolgeledingen, welke aanpak met behulp van een posttest wordt geëvalueerd.
- Naast geweld tegen ‘de ander’ onderscheidt het model ook andere vormen: geweld tegen zichzelf, direct en indirect geweld tegen school en geweld tegen de maatschappij. 
- Het model onderscheidt meerdere oorzaken van pesten en dus ook verschillende – met elkaar samenhangende – aanpakken.
- Het model onderscheidt tot slot een preventieve en een curatieve aanpak van pesten. De preventieve aanpak bestaat uit sociale vaardigheidstrainingen, de curatieve aanpak uit de aanpak van het zondebokfenomeen of -mechanisme. Een sociale vaardighedentraining derhalve die beweert een oplossing te zijn voor het pestprobleem, is daardoor/daarmee een contradictie.

Een verklaringsmodel van geweld met de hieboven beschreven uitgangspunten is beschikbaar, want opgenomen in de publicaties School en geweld, oorzaken en aanpak, Geweld als onderwijsprobleem en in de rubriek Verklaringsmodel, zoals opgenomen op de homepage van www.pesten.net. Het boek School en geweld, oorzaken en aanpak wordt uitgegeven door Van Gorcum in Assen en Geweld als onderwijsprobleem zal in de toekomst als e-book verschijnen. 

2 De tweede eis: de aanpak van pesten is structureel

De structurele aanpak van pesten als vorm van geweld bestaat uit vier elementen: signaleren, analyseren, plan opzetten en uitvoeren, evalueren.

Uitgangspunten 
- De methode beschikt over een overzicht van signalen, directe en indirecte signaleringsmogelijkheden van pesten.
- De methode beschikt over een manier om een pestprobleem te kunnen analyseren en over een manier om vast te stellen of en in hoeverre een school een goed antipestbeleid heeft.
- De methode beschikt over beschrijvingen van een aantal pilotprojecten.
- De methode beschikt over meerdere evaluatie-instrumenten.
- De methode beschikt over een probleemoplossingsstrategie voor de aanpak van het pestprobleem, welke strategie ook toepasbaar is voor de aanpak van ook andere onderwijs- en geweldproblemen op en buiten school, zoals huiselijk geweld, kindermishandeling, seksueel misbruik, seksueel geweld, homofobie, vreemdelingenhaat, geweld op straat en in de sport.
Hieronder een overzicht van per factor aanwezige producten.

Signaleren
- Signalen, directe en indirecte signaleringsmogelijheden, waaronder de Sociogrammethode, het Signaleringsinstrument Risicoleerlingen (SIR) en een enquête over mogelijke ongewenste omgangsvormen tussen de verschillende schoolgeledingen voor de onderscheiden schoolsoorten.
Analyseren
- Verklaringsmodel van geweld plus toelichting op het model.
- Boek School en geweld, oorzaken en aanpak.
- Boek Geweld als onderwijsprobleem.
- Manier om vast te stellen of en in hoeverre in een situatie sprake is (geweest) van pesten en/of een school een goed antipestbeleid heeft.
Plan opzetten en uitvoeren
- Boek School en geweld, oorzaken en aanpak.
- Boek Geweld als onderwijsprobleem.
- Overzicht van pilotprojecten, aanpak van calamiteiten en brochure Normen en waarden, een concrete aanpak.
- Aanpak van pesten: 11-stappenplan.
Evalueren
- Een aantal eenvoudige evaluatie-instrumenten die door de uitvoerders van projecten van de verschillende schoolsoorten zelf kunnen worden toegepast en geïnterpreteerd.
 
3 Derde eis: de aanpak leidt tot attitudeverandering

Aangezien een attitude bestaat uit drie componenten: kenniscomponent, emotioneel-affectieve component, conatieve (wils- of streef)component en voor een blijvende attitudeverandering drie strategieën nodig zijn: machtsstrategie, heropvoedende strategie en kennis van psychologische mechanismen strategie, beschikt een methode om pesten aan te pakken over materialen op de drie componenten en de drie strategieën om attituden te veranderen. Als volgt:

Cognitieve component
- Achtergrondinformatie voor leerkrachten, ouders, leerlingen en externe deskundigen van de onderscheiden schoolsoorten, bestaande uit artikelen, boeken, adviezen, onderzoeksresultaten, lessuggesties, brochures, av-media, commentaren, columns en open brieven.
Emotioneel-affectieve component
- Middelen ter verbetering of vergroting van het empathisch vermogen van alle bij het probleem betrokken partijen: leerkrachten, ouders en leerlingen van de onderscheiden schoolsoorten, bestaande uit: gevalsbeschrijvingen, brieven van ex-slachtoffers, rollenspellen, lees- en voorleesboeken, av-media, toneel en meespeeltheater.
Conatieve component 
- Middelen met behulp waarvan de school aangeeft aan iedere leerling psychosociale veiligheid te geven en middelen met behulp waarvan leerlingen aan elkaar psychosociale veiligheid geven.
Machtsstrategie
- Middelen om leerlingen te dwingen zich te houden aan de met elkaar afgesproken regels, waarna beloning bij gewenst gedrag.
Heropvoedende strategie 
- Middel om leerlingen die weigeren aan klas- of schoolgenoten veiligheid te geven, een verplichte sociale vaardigheidstraining te laten ondergaan.
Psychologische mechanismen- of wetmatighedenstrategie 
- Middelen om aandacht te besteden aan groepsdynamische processen, psychologische mechanismen en wetmatigheden.
Hierbij worden drie groepen onderscheiden. De eerste groep: het zondebokfenomeen, de samenzwering om te zwijgen, het omstandersdilemma en blaming the victim. De tweede groep: rollen, hiërarchie en fasen in een groep, groepsnormen, groepsdruk en groepscohesie. En de derde groep: een, met behulp van de sociometrie, verkregen normaalverdeling van sociometrische statustypen.

De antipestmethode maakt gebruik van een sociale vaardigheidstraining. Deze sovatraining bestaat uit de volgende elementen/activiteiten:
-
-
-
-
-
-
-

Werkwijze
Door hieronder per onderdeel een 'ja' of een 'nee' te omcirkelen kan elke antipestmethode nu zichzelf beoordelen, kan een onafhankelijke organisatie nagaan of de methode datgene wat zij beweert ook uitvoert, kan iedere school de aanbieder van een methode gericht vragen stellen en verkrijgt iedere school inzicht in een methode. Hierbij worden twee formuleringen gebruikt: de methode beschikt over of het model onderscheidt.
Deel 2: De eigenlijke checklist

De methode beschikt over:
01 Regels en pictogrammen voor leerlingen groepen 1-3
ja    nee
02 Achtergrondinformatie over pesten tussen leerlingen groepen 1-3
ja    nee
03 Lessuggesties voor leerlingen groepen 1-3
ja    nee
04 Manier om leerlingen groepen 4-8 basisonderwijs zelf regels te laten maken
ja    nee
05 Lessuggesties voor leerlingen groepen 4-8
ja    nee
06 Manier om leerlingen 1-6 voortgezet onderwijs zelf regels te laten maken
ja    nee
07 Lessuggesties voor leerlingen klassen 1-6 voortgezet onderwijs
ja    nee
08 Manier om studenten 1-4 mbo zelf regels te laten maken
ja    nee
09 Lessuggesties voor studenten 1-4 mbo
ja    nee  

10 Hulp aan de pester, leerlingen groepen 4-8 basisonderwijs
ja    nee
11 Hulp aan de pester, leerlingen klassen 1-6 voortgezet onderwijs
ja    nee
12 Hulp aan de pester, studenten 1-4 mbo
ja    nee
13 Workshops en power point presentaties voor de professionalisering leerkrachten basisonderwijs
ja    nee
14 Workshops en power point presentaties voor de professionalsering leerkrachten voortgezet onderwijs en mbo
ja    nee
15 Artikelen en boeken voor de professionalisering leerkrachten basisonderwijs
ja    nee
16 Artikelen en boeken voor studenten pabo's
ja    nee
17 Artikelen en boeken voor de professionalisering leerkrachten voortgezet onderwijs en mbo
ja    nee
18 Achtergrondinformatie voor de professionalisering van leerkrachten, bestemd voor de beveiligde intranetten van alle onderwijssoorten
ja    nee

19 Workshops en power point presentaties voor ouders van basisschoolleerlingen
ja    nee
20 Workshops en power point presentaties voor ouders van leerlingen voortgezet onderwijs
ja    nee
21 Workshops en power point presentaties voor ouders van mbo-studenten
ja    nee
22 Artikelen en boeken voor ouders van basisschoolleerlingen
ja    nee
23 Artikelen en boeken voor ouders van leerlingen voortgezet onderwijs en mbo-studenten
ja    nee
24 Adviezen aan ouders van pesters
ja    nee
25 Adviezen aan ouders van slachtoffers
ja    nee
26 Adviezen aan alle overige ouders
ja    nee
27 Columns voor ouders over pesten
ja    nee
28 Achtergrondinformatie voor de professionalisering van ouders, bestemd voor de beveliligde intranetten voor ouders van alle onderwijssoorten
ja    nee

29 Hulp aan het slachtoffer
ja    nee

30 Een verklaringsmodel van geweld, waarin pesten is opgenomen
ja    nee
31 Het model onderscheidt meerdere soorten van geweld, waaronder ook geweld tegen 'de ander', opgevat als geweld tussen leerlingen onderling, tussen leerlingen en leerkrachten, leerkrachten en leerlingen, personeel onderling, school en ouders en tussen ouders en school
ja    nee
32 Een anonieme enquête om achter de mogelijke ongewenste omgangsvormen tussen de onderscheiden schoolgeledingen te komen
ja    nee
33 Naast geweld tegen de ander onderscheidt het model ook andere vormen van geweld: geweld tegen zichzelf, direct en indirect geweld tegen school en geweld tegen de maatschappij
ja    nee
34 Het model onderscheidt meerdere oorzaken van pesten
ja    nee
35 Het model onderscheidt meerdere - met elkaar samenhangende - aanpakken
ja    nee
36 Het model onderscheidt een curatieve en een preventieve aanpak van pesten
ja    nee
37 Een sociale vaardighedentraining die ook zegt pesten aan te pakken
ja    nee
38 Overzicht van signalen van pesten
ja    nee
39 Overzicht van directe signaleringsmogelijkheden
ja    nee
40 Overzicht van indirecte signaleringsmogelijkheden
ja    nee
41 Enquête over mogelijke ongewenste omgangsvormen tussen de verschillende schoolgeledingen voor de onderscheiden schoolsoorten
ja    nee
42 Methode om een pestsituatie te kunnen analyseren
ja    nee
43 Manier om vast te stellen of en in hoeverre een school een goed antipestbeleid heeft
ja    nee
44 Beschrijvingen van pilotprojecten
ja    nee
45 Aanpak van calamiteiten
ja    nee
46 Stappenplan voor de aanpak van het probleem
ja    nee
47 Evaluatie-instrumenten
ja    nee
48 Probleemoplossingsstrategie voor de aanpak van het pestprobleem
ja    nee
49 Probleemoplossingsstrategie voor ook andere onderwijs- en geweldproblemen op en buiten school, zoals: huiselijk geweld, kindermishandeling, seksueel misbruik, seksueel geweld, homofobie, vreemdelingenhaat, geweld op straat en in de sport
ja    nee

50 Achtergrondinformatie voor leerkrachten, ouders, leerlingen, leerlingen en externe hulpverleners (jeugdzorg, onderwijsconsulenten, jeugdverpleegkundigen, jeugdartsen, inspecteurs, vertrouwensinspecteurs, leerplichtambtenaren, psychologen, counsellors, mediators) van de onderscheiden schoolsoorten, bestaande uit artikelen, boeken, adviezen, onderzoeksresultaten, lessuggesties, brochures, av-media, commentaren, columns en open brieven, al dan niet op de beveiligde intranetten van de onderscheiden disciplines geplaatst
ja    nee
51 Middelen ter verbetering of vergroting van het empathisch vermogen van alle bij het probleem betrokken partijen: leerkrachten, ouders en leerlingen van de onderscheiden schoolsoorten, bestaande uit: gevalsbeschrijvingen, brieven van ex-slachtoffers, rollenspellen, lees- en voorleesboeken, av-media, toneel en meespeeltheater
ja    nee
52 Middel met behulp waarvan de school aangeeft aan iedere leerling psychosociale veiligheid te geven
ja    nee
53 Middel met behulp waarvan leerlingen aan elkaar psychosociale veiligheid geven
ja    nee
54 Middelen om leerlingen te dwingen zich te houden aan de met elkaar afgesproken regels, waarna beloning bij gewenst gedrag
ja    nee
55 Middel om leerlingen die weigeren aan klas- of schoolgenoten veiligheid te geven, een verplichte sociale vaardighedentraining te laten ondergaan
ja    nee
56 Manierenn om aandacht te besteden aan groepsdynamische processen, psychologische mechanismen en wetmatigheden
ja    nee
57 Manieren om aandacht te besteden aan en oplossingen te vinden voor het zondebokfenomeen, de samenzwering om te zwijgen, het omstandersdilemma en blaming the victim
ja    nee
58 Manieren om aandacht te besteden aan en oplossingen te vinden voor rollen, hiërarchie en fasen in een groep, groepsnormen, groepsdruk en groepscohesie
ja    nee
59 Manieren om aandacht te besteden aan en oplossingen te vinden voor de, met behulp van de sociometrie, te verkrijgen normaalverdeling van sociometrische statustypen
ja    nee
60 Wetenschappelijke artikelen en verantwoording
ja    nee

Onderstaand een overzicht van (bijdragen aan) boeken/publicaties
- Voor mijn publicaties verwijs ik naar de rubriek Publicaties op deze site en wel naar de nummers 001, 004, 008, 014 t/m 025, 000-1, 031, 033, 034, 000-2, 000-3, 038, 041 t/m 046, 051 t/m 055, 058 t/m 062, 073 t/m 076 en 000-4 t/m 000-11.
-
-
-
-
-
-
-
-

In onderstaand model kan nu elke methode op de 60 eisen worden gescoord. Met behulp hiervan is elke school in staat in één oogopslag te beoordelen of een bepaalde methode over welke onderdelen beschikt. Als volgt:

                  
methode   1      2      3      4      5      6      7      8      9     10     11     12     13     14     15 
eisen
01
02
03
04
05
06
07
08
09
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32
33
34
35
36
37
38
39
40
41
42
43
44
45
46
47
48
49
50
51
52
53
54
55
56
57
58
59
60

Opmerkingen
- Mijn methode heeft geen producten op eisen 29, 37 en 55. Op de andere eisen wel.
- Als men de eisen overziet is een logische reactie de vraag of voor een goede aanpak van pesten aan alle eisen moet worden voldaan. Uiteraard niet. Mijn advies is om te beginnen met leerkrachten te leren signaleren: nummers 038, 039 en 040. Omdat leerkrachten veel, van wat zich tussen leerlingen afspeelt, niet zien, zou men leerlingen verrantwoordelijk voor elkaars psychosociale veiligheid moeten maken: nummers 04, 06 of 08 en 53. En, als blijkt dat sommige leerlingen zich weigeren te houden aan de met elkaar afgesproken regels, moeten die leerlingen hulp krijgen: nummers 10, 11 of 12 en 54. Omdat dit verandering van beleid betekent, is het advies om deze verandering op te nemen in het Beleidsplan psychosociale veiligheid: nummer 52. Alhoewel het nu op een menukaart van een Chinees restaurant begint te lijken het volgende. Een van de vele voordelen van bovenstaand overzicht is dat een complex probleem als de aanpak van pesten eenvoudiger is aan te pakken en op te lossen dan gedacht. 
- Een methode als M5 is nu heel snel te beoordelen. Deze methode houdt zich slechts bezig met nummers 10, 11 en 12: de hulp aan de pester. Hierbij zegt deze methode zich onder andere te baseren op mijn werk en dat van Zimbardo. In mijn boek School en geweld, oorzaken en aanpak zeg ik mij te baseren op een groot aantal auteurs in deze, waaronder Zimbardo. Aangezien ik, met behulp van onder andere het onderzoek van Zimbardo, een eigen aanpak/theorie heb ontwikkeld, dient degene die zegt zich te baseren op een ander, aan te geven wat hij uit deze aanpak, op grond van welke argumenten, wel of niet heeft overgenomen. 
- Naar mijn mening zou elke methode een wetenschappelijke verantwoording dienen te geven. Dat zou een verplichte vervolgactiviteit van het ministerie van OCW kunnen of moeten worden. Hierbij geven de auteur of auteurs van elke antipestmethode een wetenschappelijke verantwoording af aan een nog nader vast te stellen forum.  

Artikel afkomstig van www.bobvandermeer.info:
http://www.bobvandermeer.info/index.php?option=com_content&task=view&id=317&Itemid=1

© Bob van der Meer, 2017
© Alle rechten voorbehouden
© Bobvandermeer.info, 19.11.2017 10:09
http://www.bobvandermeer.info